Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται όλο και συχνότερα ένα φαινόμενο , ιδιαίτερα στα κοινωνικά δίκτυα: άτομα που έχουν προκαλέσει σοβαρή συναισθηματική ή ηθική βλάβη σε άλλους, επιλέγουν να επανεμφανιστούν όχι μέσα από ανάληψη ευθύνης, αλλά μέσω έντονων ηθικολογικών και «ευαίσθητων» κειμένων χρησιμοποιώντας ως κολυμβήθρα του Σιλωάμ κάθε κοινωνικό δίκτυο που τους δίνει πρόσβαση στον δημόσιο λόγο.
Πρόκειται για κείμενα καλογραμμένα, φορτισμένα με κοινωνική ανάλυση, αγανάκτηση για τη σήψη του κόσμου, αναφορές σε ανθρωπισμό, αξίες, παρακμή και συλλογική ευθύνη. Ο λόγος αυτός δεν είναι απαραίτητα ψευδής· συχνά είναι ευφυής και πειστικός. Το πρόβλημα δεν βρίσκεται στο ύφος, αλλά στη λειτουργία του.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, ο δημόσιος λόγος δεν χρησιμοποιείται για να φωτίσει πράξεις, αλλά για να τις καλύψει. Η προσωπική ευθύνη διαχέεται μέσα σε γενικόλογες διαπιστώσεις για την κοινωνία, το σύστημα, τους «άλλους». Η συγκεκριμένη ζημιά εξαφανίζεται μέσα σε αφηρημένες έννοιες. Δεν υπάρχει αναφορά σε πράξεις, σε χρόνο, σε ανθρώπους που επηρεάστηκαν. Υπάρχει μόνο συναίσθημα, ανάλυση και μια επιμελημένη εικόνα εσωτερικού βάθους.
Τα κοινωνικά δίκτυα προσφέρουν το ιδανικό περιβάλλον για αυτή τη μετατόπιση. Ένα απρόσωπο κοινό, άμεση επιβράβευση, καμία ανάγκη διαλόγου με εκείνους που έχουν πληγωθεί. Ο λόγος απευθύνεται σε θεατές και όχι σε αποδέκτες ευθύνης. Έτσι, η δημόσια εικόνα «επανατοποθετείται» χωρίς να έχει προηγηθεί πραγματική αποκατάσταση.
Η πιο χαρακτηριστική ένδειξη αυτής της πρακτικής είναι η απουσία του συγκεκριμένου. Δεν υπάρχει σαφής παραδοχή λάθους, δεν υπάρχει ανάληψη ευθύνης, δεν υπάρχει πράξη επανόρθωσης. Ο πόνος παρουσιάζεται ως προσωπικό βίωμα, όχι ως συνέπεια πράξεων προς άλλους. Η ενοχή μετατρέπεται σε φιλοσοφία και η ηθική σε αισθητική.
Αυτός ο τύπος λόγου είναι ιδιαίτερα προβληματικός, όχι επειδή εκφράζει σκέψη ή συναίσθημα, αλλά επειδή συχνά λειτουργεί ως υποκατάστατο της ουσιαστικής λογοδοσίας. Η καλή γραφή και η κοινωνική ευαισθησία δεν αποτελούν από μόνες τους ένδειξη ηθικής στάσης. Χωρίς πράξη, παραμένουν αφήγηση.
Η αντιμετώπιση τέτοιων φαινομένων δεν απαιτεί επιθετικότητα, αλλά καθαρότητα. Επιστροφή στο συγκεκριμένο. Ερωτήματα για πράξεις και ευθύνη, όχι για εντυπώσεις. Απόσταση από την αυτόματη επιβράβευση κάθε «βαθυστόχαστου» κειμένου. Και, κυρίως, διάκριση ανάμεσα στη δημόσια εικόνα και στην πραγματική αλλαγή.
Γιατί η διαφορά ανάμεσα σε κάποιον που αλλάζει και σε κάποιον που απλώς μιλά καλύτερα, δεν φαίνεται στα λόγια. Φαίνεται σε όσα αναλαμβάνει να διορθώσει, ακόμη κι όταν δεν υπάρχει κοινό να τον χειροκροτήσει.
Μαρία Πετρουτσά
